Orkiestra Parafialna

Fragment książki „Historia muzyki polskiej” Alina Mądry

Borek Wielkopolski

Na terenie Wielkopolski w kościele parafialnym działała kapela w Borku Wielkopolskim. Miejscowość ta, wraz z przylegającym do niego Zdzieżem, jest jednym z najstarszych zespołów miejskich w Wielkopolsce. Kościół pw. Matki Boskiej Pocieszenia na Zdzieżu znany jest obecnie jako sanktuarium Matki Bożej w Borku Wielkopolskim, a sam Zdzież jest dziś przedmieściem. Spojrzenie na historię ukaże, jak ważne było to miejsce dla kultury muzycznej XVIII-wiecznej Rzeczypospolitej. Początki muzykowanianaZdzieżu, niegdyś odrębnym mieście wcielonym w XV wieku do Borku, sięgają wieku XIV, kiedy to „kantor z młodzieżą szkolną śpiewał podczas mszy świętej’’. Osiadli w XI wieku w pobliskim Lubiniu benedyktyni z pewnością zapoznali tutejszą ludność z chorałem gregoriańskim, a prowadzona przez nich kapela muzyczna wzmocniła zapewne te związki. Wiadomo, że z początkiem XVII wieku został wprowadzony do Zdzieża wielogłosowy śpiew figuralny. Posiadamy również informacje o funkcjonowaniu w tym czasie już kilku mansjonarii (prawdopodobnie siedmiu). Historia kapeli muzycznej rozpoczyna się w roku 1642, kiedy to bardzo zasłużony dla rozwoju życia muzycznego w tym miejscu marszałek wielki koronny, generał wielkopolski Stanisław Przyjemski przeznaczył 4000 złotych na jej stałe funkcjonowanie. Bożena Januszkiewicz-Weber, która opracowała dzieje tej kapeli, wspomniała, że zespół na Zdzieżu działał już w początkach XVII wieku, ale występował jedynie okazjonalnie podczas większych uroczystości. Fundacja Stanisława Przyjemskiego uporządkowała kwestię działalności kapeli muzycznej, zapewniając muzykom stałe dochody. Członkami zespołu stawali się przede wszystkim muzycy miejscowi i z bliskich okolic. Szczególnie silne kontakty łączyły kapelę zdzieską z klasztornym zespołem księży filipinów na Świętej Górze koło Gostynia, który rozpoczął swoja działalność w 1668 roku. Zdzież był miejscem pielgrzymkowym związanym z kultem maryjnym, co łączyło oba kościoły, w związku z tym wypełnianie obowiązków przez muzyków zdzieskich dotyczyło przede wszystkim potrzeb kultowych. Głównym miejscem do muzykowania był chór muzyczny, gdzie znajdowały się organy, a latem dodatkowo żelazny balkonik umieszczony na wieży kościoła od strony fasady. Kapela występowała w każdą niedzielę i uroczyste święta, na sumie i podczas uroczystości nieszporów, podczas Adwentu na mszach roratnich, w mszach fundowanych, w czasie Wielkiego Postu towarzyszyła śpiewanym pasjom, a w święta Matki Boskiej- Litanii loretańskiej. Bywały tez przypadki, kiedy muzycy wychodzili z kościoła, na przykład podczas oktawy Bożego Ciała towarzyszyli procesji, witali przybywających na odpust pielgrzymów czy wizytującego parafie biskupa. Zespół grywał także w drugim boreckim kościele pw. św. Stanisława Biskupa (tzw. fara borecka), ale tylko z okazji święta patrona i na Boże Narodzenie. Członkowie kapeli występowali także poza kościołem na typowych mieszczańskich uroczystościach. Zasiadali także pobliskie kapele dworskie, między innymi w Wieczynie i Turku oraz wspomnianą już kapelę klasztorną filipinów na Świętej Górze koło Gostynia. Życie muzyczne dzięki działalności kapeli parafialnej w Zdzieżu rozwijało się bardzo prężnie.

Z okresu nas najbardziej interesującego nie mamy zbyt wielu informacji o działalności zespołu i warunkach zatrudnienia oraz bytowania muzyków. W pracy Aleksandra Brandowskiego z 1880 roku znajdujemy tego typu informacje pochodzące z 1741 roku. Dowiadujemy się z nich, że funkcjonowało tu między innymi mieszkanie służbowe dla muzyków, a próby zespołu odbywały się w pomieszczeniu w kościele nad biblioteką, które bezpośrednio połączone było z chórem muzycznym. Muzycy otrzymywali także dodatkowe wynagrodzenie, oprócz stałego, za konserwowanie instrumentów, kopiowanie nut oraz nauczanie gry i śpiewu uczniów. Warto zaznaczyć, że w tym zespole wokalno-instrumentalnym już w początkach XVIII wieku wiele partii wokalnych wykonywały kobiety-sopranistki, co spowodowało sukcesywne wypieranie sopranów chłopięcych. Proces ten trwał praktycznie przez całe stulecie z różnym nasileniem w poszczególnych zespołach i zakończył się z początkiem wieku XIX. Podobnie udział kobiet zaznaczył się w opisywanym powyżej zespole Pieraniu. W tym wypadku rozpoczął się nad wyraz wcześnie jak na kapelę kościelną. Opiekę nad muzykami sprawował proboszcz, on też zapewniał im wyżywienie.

Kierownikiem zespołu wybierany był zawsze muzyk najlepiej wykształcony spośród całego grona. Przeważnie był to organista lub pierwszy skrzypek, będący również często kompozytorem. Do zadań kapelmistrza należało przygotowywanie zespołu do występów, dobór repertuaru, pozyskiwanie nowych muzyków, dbanie o odpowiednio wysoki poziom wykonawczy zespołu oraz edukację muzyczną uczniów, troska o instrumenty, kopiowanie nut.

Do lat 70. XVIII wieku kapela zdzieska była cały czas zespołem czynnym, kształtującym życie muzyczne Borku i okolic. Dopiero w latach konfederacji barskiej 1770-1772 konfederaci dokonali spustoszenia w kościele przywłaszczając sobie instrumenty i wcielając część muzyków do wojska. Zniszczeniu uległy także organy. Jednak już na początku lat 80. XVIII nastąpiło odrodzenie kapeli, a sama działalność trwała aż do roku 1925, kiedy to rozwiązano upadający już wówczas zespół i chór.

Repertuar muzyczny zachowany po kapeli zdzieskiej przechowywany jest obecnie w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie. Są to głównie rękopisy pochodzące z końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku; niestety, nie zachowały się wcześniejsze utwory z racji zawieruchy politycznej i wojennej. Materiał nutowy sprowadzano głównie na Zdzież z gostyńskiego i gnieźnieńskiego środowiska muzycznego. Zgodnie z tym, co zawarła Bożena Januszkiewicz w dołączonym do pracy magisterskim katalogu, przetrwało około 260 kompozycji. Najbardziej reprezentatywnymi formami dla tego zbioru są msze, których zachowało się 76, oraz symfonie i 19 innych utworów instrumentalnych. Zbiór ten został przekazany do archiwum w Gnieźnie w roku 1972 przez ówczesnego proboszcza parafii zdzieskiej ks. Edwarda Jęczkowskiego. Ich katalogowanie rozpoczął ks. Władysław Zientarski. Odręcznie sporządzony spis nie został ukończony i obejmuje ponad 160 kompozycji. Spis muzykaliów poprzedza wstęp, w którym ks. Zientarski zawarł interesujące informacje, odnoszące się do stanu zachowania rękopisów w chwili przekazania.W tym miejscu warto jednak zaznaczyć, że katalog sporządzony przez Januszkiewicz obejmuje dodatkowo kompozycje pochodzące ze zbiorów prywatnych, na których kartach widnieją: proweniencja kościoła zdzieskiego lub inne wskazówki, które pozwoliły na przyporządkowanie tych dzieł do tego miejsca. Ze względu na brak możliwości wglądu w te kompozycje, nasza uwaga skupia się na tych zachowanych w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie. Znajdują się pośród nich dzieła Josepha Haydna, Wolfganga Amadeusza Mozarta, Františka Xavera Brixiego, Karla Dittersa von Dittersdorfa czy Johanna Baptisty Wanhala. Nazwiska tych kompozytorów i ich dzieła są typowe dla zachowanego repertuaru z wielu miejsc ówczesnej Rzeczpospolitej. Obok nich odnajdujemy równie popularnych w tym czasie lokalnych kompozytorów z końca XVIII i początku XIX wieku: Wojciecha Dankowskiego i Józefa Zeidlera. Według Zientarskiego Wojciech Dankowski nawet przez pewien czas kierował zespołem zdzieskim lub miał z nim osobisty kontakt. Do chwili obecnej nie jest znane potwierdzenie tej informacji w źródłach. Wiele z utworów zachowało się jako anonimowe i często zdekompletowane.

Obsada wykonawcza, jak wynika z zachowanego repertuaru, była typowa dlatego typu zespołu działającego w XVIII-wiecznej Rzeczypospolitej. Zespół wokalny obejmował cztery głosy, a instrumentalny-dwoje skrzypiec, dwie trąbki lub waltornie i ewentualnie instrumenty dęte drewniane: flety bądź oboje oraz instrument lub instrumenty realizujące basso continuo (przede wszystkim organy, które mogły być wspierane przez basowe instrumenty smyczkowe). Obecne były również kotły. W końcu XVIII wieku musiały pojawić się klarnety, gdyż takowe istnieją w obsadzie wymienianej na kartach tytułowych zachowanych rękopisów. Obowiązywała pojedyncza obsada zarówno w partiach wokalnych, jak i instrumentalnych. Miejscem, z którego kapela wykonywała muzykę, był oczywiście chór muzyczny w kościele, którego centralny punkt stanowiły organy, pełniące funkcję podstawy muzycznej dla całego zespołu. Pierwsze organy na Zdzieżu pojawiły się około 1599 roku, a sprowadził je ówczesny proboszcz ks. Feliks Durewicz. We wspomnianych powyżej latach 1770-1772 ten instrument uległ całkowitemu zniszczeniu. Nowe organy powstały w latach 80. lub 90. XVIII wieku, a ich budowniczym był Józef Janiczek. Nieznane są, niestety, losy pozostałych instrumentów będących w użyciu zespołu. Nie dysponujemy również na obecna chwilę żadnym zachowanym spisem instrumentów z XVIII wieku a jedynie inwentarzem kościoła boreckiego dopiero z 1868 roku, w którym to wymienione zostały obok organów i instrumentów smyczkowych również instrumenty dęte: bombardon, 2 waltornie ze stroikami, 2 trąby, 2 klarnety, 3 flety, pikulina, 4 kotły oraz 1 „zygnoda”, czyli trąbka. Niestety, brak możliwości zapoznania się z oryginalnym źródłem nie pozwolił skonfrontować podanej przez Bożenę Januszkiewicz-Weber nazwy: „zygnoda, czyli trąbka”. Nie wiadomo, czy w ten sposób podano tę informację bezpośrednio w źródle, czy jest to interpretacja autorki artykułu. Dostępne źródła nie pozwoliły na te chwilę ustalić nic więcej. Zapiski dotyczące stanu instrumentarium z 1868 roku są na tyle późne, że mogą nie mieć żadnego związku z XVIII-wieczną praktyką wykonawczą obecną w kapeli boreckiej.

Praca badawcza wykonana do tej pory nad historią tego zespołu jest niepełna. Wymaga dalszych, szczegółowych badań, a w szczególności sporządzenia pełnego katalogu ocalałych po zespole muzykaliów. Zespół działający w XVIII wieku w Borku-Zdzieżu z pewnością przyczynił się do rozwoju kultury muzycznej tego miejsca i okolic. Muzycy boreccy utrzymywali kontakty z okolicznymi zespołami. Współpraca polegała głownie na pozyskiwaniu nowych kompozycji, ale również na wymianie muzyków. Zapewne ustalenie owych kontaktów i migracji repertuaru oraz muzyków będzie możliwe po przeprowadzeniu bardziej wnikliwych źródłowych badań. Fakt, że ocalał-choć obecnie znajduje się w złym stanie-zbiór rękopisów muzycznych po tym zespole stawia go wysoko w hierarchii priorytetów badawczych. Kapela zdzieska w minionych wiekach była cenionym i znanym zespołem, szczególnie w Wielkopolsce. Jej działalność trwała przeszło 250 lat i tym samym nie sposób nie docenić jej wkładu w polską kulturę muzyczną XVIII stulecia.